Paradijsvogels in de polder; Papoea's in Nederland

Dit jaar is het vijftig jaar geleden dat enkele honderden Papoea's naar Nederland vluchtten, vanuit Nederlands-Nieuw-Guinea. Zij zijn inmiddels, met vier generaties Papoea's, bijna geruisloos geïntegreerd, zonder hun afkomst te verloochenen.

Aan de prachtige eettafel van een bovenwoning in de Amsterdamse buurt de Pijp zit een grote man. In pak. Ik ben uitgenodigd door een vriend om te komen eten. Hij ook. Het is Viktor Kasiëpo, een leider binnen de Papoea-gemeenschap. Zijn vader is Markus Wonggor Kasiëpo, een van de twee vice-voorzitters van de Nieuw-Guinea Raad die april 1961 door Nederland werd opgericht.

Het is 1994 en Indonesië is volop in beweging. De bevolking is de economische neergang, de wanorde en corruptie beu. Een kleine groep wil ook van de politieke onvrijheid af en komt op voor onderdrukte volkeren. Viktor is die dag bij olieconcern Shell langs geweest. Vandaar dat pak. Maar wel met sandalen eronder waarin blote voeten steken. Hij was er om te praten over Papoea. Je weet immers maar nooit waar de onrust toe leidt. Ik zou hem nog vaker tegenkomen of horen op de radio, met zijn kalme stem, opkomend voor de bevolking van West-Papoea.

Geweld

Zelf zou ik vanaf die tijd regelmatig over West-Papoea schrijven. Ik zou leren over het vertrek van de Nederlanders, de volksraadpleging die Indonesië in 1969 hield onder 1.025 gecontroleerde stamhoofden, nadat velen van hen gedood of verdreven waren. Ik las hoe een land speelbal kan zijn in de internationale politiek, waarbij Nederland de boot miste en zijn laatste kolonie in de Oost verloor.

Via email-berichten volgde ik de strijd rond mijnbouwonderneming Freeport. Een strijd die zich richtte op arbeidsvoorwaarden, werkgelegenheid voor de lokale bevolking, compensatie voor landgebruik en tegen milieuverkrachting. Ik stuitte op de kwestie van de transmigranten. Dat zijn Indonesiërs van elders die bijvoorbeeld een lapje grond hebben gekregen om te bewerken. Maar ook de ambtenaren, politie, ondernemers en militairen zijn grotendeels mensen van buitenaf. Er wonen inmiddels meer migranten op West-Papoea dan dat er Papoea's wonen.

En ik las over het hijsen van de Papoea vlag, de Morgenster genaamd (vaak resulterend in arrestaties en geweld) en over de Organisasi Papoea Merdeka (OPM) die streed voor de vrijheid en onafhankelijkheid voor het westelijk deel van Irian.

De eerste Indonesische gouverneur van Irian schatte in dat tot het jaar 1969 zo'n 30.000 mensen werden vermoord. [1] Een enorm aantal, maar op een bevolking van ruim 300.000 inwoners zelfs onvoorstelbaar. De latere dictator Soeharto verdiende zijn sporen onder andere in de oorlog tegen de Nederlanders in Papoea. Zijn gevechtservaring hier droeg bij aan zijn macht die hem van 1965 tot 1998 president-dictator maakte. Het Indonesische leger en de politie trad onder diens regime met grof geweld op tegen de bevolking van West-Papoea en het nauwelijks bewapende verzet.

Voor een boek over wapenleveranties aan Indonesië schreef ik destijds: 'Robin Osborn, schrijver op het gebied van Indonesische militaire operaties in West-Papoea, verklaarde dat zonder wapens uit het Westen Indonesië de jungle te voet in zou moeten en de onafhankelijkheidsstrijders op gelijke voet zou moeten bestrijden. Kortom zonder helikopters uit het Westen, zonder Bronco vliegtuigen ontworpen om opstanden te bestrijden, zonder marineschepen voor kustbombardementen, was het onmogelijk geweest al de misdaden tegen de bevolking van West-Papoe te begaan.' [2]

Tot op de dag van vandaag duurt het geweld op Papoea voort. Nog dit jaar werden dorpen vernield en mensen verdreven en gedood. Ook de wapenleveranties vanuit het Westen gaan gewoon door.

Morele verplichting

Onlangs verscheen Paradijsvogels in de polder, een fotoboek over het leven van Papoea's in Nederland. Het bevat tien interviews en vooral heel veel foto's van 'Nederlandse' Papoea's. Bij de eerste keer doorbladeren stuit ik op de foto van Viktor. Hij is twee jaar geleden gestorven. Op de foto is hij ouder dan toen ik hem voor de eerste keer zag. Ik hoor zijn stem nog op de radio en ik zie hem nog zitten aan die tafel in de Pijp.

Het boek bevat tevens een interview met zijn dochter Inaria. Zij is strijdbaar als het gaat om West-Papoea: "Ze worden daar nog altijd achtergesteld, soms zelfs vermoord. Het voelt als een morele verplichting. Zij hebben daar de mogelijkheden niet om hun stem te laten horen, wij hier wel. Dan vind ik ook dat ik een steentje bij moet dragen. Onafhankelijkheid blijft het doel. Ik hoop dat ik het nog mee ga maken."

Inaria is begin veertig en zelf nog nooit in West-Papoea geweest. "Tot 2000 was het, voor mij, met mijn achternaam, vrijwel onmogelijk om er heen te reizen en daarna had ik er het geld niet voor", zegt ze tegen Eva Prins, die de interviews maakte. Dat klinkt wrang voor iemand die zich zo heeft ingezet en nog steeds inzet voor het land.

Een ander verhaal, over moeilijk overbrugbare afstanden, wordt door Jim Manusaway verteld. Hij ging naar de middelbare school in Jayapura, de huidige hoofdstad van Papoea. Dat lag op duizend kilometer afstand van zijn ouderlijk thuis en destijds zes weken reizen! Jim is tijdens zijn studie dan ook bijna niet meer thuis geweest. Dergelijke opmerkingen vergroten ongemerkt mijn beperkte begrip van het land. Schrijnend is de opmerking van Jim over zijn vader die in 1965 is overleden: "Ik weet vrijwel zeker dat hij is vermoord, maar ik heb het nooit kunnen bewijzen."

Identiteit

De interviews lezen vlot weg. Ze maken wel duidelijk waarom de Papoea's zo weinig zichtbaar zijn in Nederland. Veelal zijn ze in de jaren '60 naar Nederland gekomen als vluchteling of om te studeren. Het is niet zo'n grote groep. Ze leven verspreid over het land, zijn vaak goed geïntegreerd, hun geschiedenis is in Nederland vrij onbekend en ze trouwen vaak gemengd.

Pamela Pattynama, die het voorwoord voor het boek heeft geschreven, vestigt hier de aandacht op: "Het [boek] vertelt hoe individuen individu kunnen zijn, tot een groep kunnen behoren en zich kunnen mengen. De geschiedenis van de Papoea's is in Nederland relatief onbekend. Dit boek met zijn portretten en persoonlijke verhalen maakt de Papoea-gemeenschap in Nederland daarom los uit een culturele 'onzichtbaarheid'."

Frank Irving, die er pas recent achter kwam dat zijn vader een Papoea was, stelt nuchter vast dat identiteit voor een deel ook tussen je oren zit, "het is maar wat je gelooft. Dat vind ik een bevrijdende gedachte." Irving heeft als enige van de geïnterviewden ook een eigen artikel in het boek, over de vlaggen van Nederland en West-Papoea. Hij heeft niet zoveel met vlaggen, maar toch bewaart hij ze opgevouwen in een kast en komt ze daar een enkele keer tegen. Het zijn tastbare bewaarsels van zijn geschiedenis en identiteit.

Jim Manusaway wilde alles weten over Papoea en studeerde af als cultureel-antropoloog. Hij is wel blij dat hij in Nederland is gebleven. "Hier heb ik kunnen studeren, me kunnen ontwikkelen, dat was me daar niet gelukt." Nederland als vaderland en West-Papoea als moederland met waarden om trots op te zijn, dat is een terugkerende visie. Melvin Ireeuw heeft het nauwelijks over zijn Nederlandse kant. Hij liet een tattoo zetten met de Morgenster en een paradijsvogel. Een foto van zijn rug siert de voorkant van het boek. Het is de enige kleurenfoto.

Intiem

Het boek grijpt me aan. Zijn het de teksten over de Nederlandse Papoea's? Zijn het de foto's die Bodil Anaïs van hen maakte en waarop vriendelijk en innemende mensen staan? Het zal de combinatie zijn, maar de foto's brengen de mensen wel heel dicht bij. Zo dicht dat ze bij je binnen komen en dat je er wel over na moet denken.

De teksten helpen daarbij. Niet alleen de interviews maar ook het voorwoord en de inleiding van Nancy Jouwe (kleindochter van de andere vice-voorzitter van de Nieuw-Guinea Raad uit 1961). En misschien komt het juist wel omdat de groep Papoea's in Nederland zo klein is, zo'n 1.500 tot 2.000 personen. Het maakt het boek intiem. En vooral daarom is het de moeite waard om het tot je te nemen.

Wat ik dan mis is een inhoudsopgave. Al zou er alleen maar een overzicht in staan van de pagina's met tekst. De bezwaren daartegen liggen voor de hand. Het gaat niet alleen om de tekst, maar zeker ook om de foto's. Doordat mensen moeten zoeken naar tekst, komen ze de illustraties vanzelf tegen. Ik merk dat ik voor het lezen en het bekijken van de foto's dan ook een andere instelling nodig heb. Soms wil ik alleen lezen of kijken, en soms wil ik beide combineren.

Het fotoboek bevat tevens een korte beschrijving van de geschiedenis en politieke verwikkelingen binnen West-Papoea. Als bijlage is een tijdsbalk opgenomen. Hierin gaapt een groot gapend gat tussen 1969 en 1991. Ik zou willen weten hoe dat komt. Er zit ook weer een gat tussen 1991 en 1999. Waren de ontwikkelingen in die periode soms niet belangrijk genoeg, en waarom dan niet?

Papoea's in Nederland zijn door het boek in elk geval dichterbij gekomen. Nu nog zo'n boek over Papoea's in West-Papoea zelf, maar dat zal voorlopig nog niet mogelijk zijn. Daarvoor is de Indonesische onderdrukking van de Papoea's nog te groot.

voetnoten:
1. West Papua: The Obliteration of a People, Tapol Carmel Budiardjo en Liem Soei Liong, 1988 (3e druk);
2. Indonesia; arms trade to a military regime, European Network Against Arms Trade, juni 1997.

titel Paradijsvogels in de polder. Papoea’s in Nederland
auteurs Nancy Jouwe, Eva Prins en Bodil Anais (fotografie)
uitgave Paperback, 96 pagina's
uitgever KIT Publishers i.s.m. Kosmopolis Utrecht
prijs € 17,50
isbn 978 94 6022 185


Bespreking geschreven voor RavageDigitaal

Militaire operaties: hou ze klein en onzichtbaar

“Een beperkte militaire inzet die te klein is om de aandacht in de media te trekken, kan meer succes hebben dan een grootschalige militaire operatie die permanent het onderwerp is van politieke profilering.”

Dit is de conclusie van een essay uit de Militaire Spectator, vakblad voor militair kader, van december 2011. Het heeft een opmerkelijke ondertitel: “De relaties tussen het aantal in te zetten militairen, democratische besluitvorming en de media” en is geschreven door lt. Kolonel Claessen. Claessen is een Belgische militair werkzaam op de afdeling Strategie van de Belgische Defensiestaf.

Het is vrijwel onvermijdelijk dat Irak, maar ook de Vietnamoorlog in een dergelijk artikel van stal wordt gehaald: “Om een dergelijk gedwongen terugtocht te vermijden moeten democratische regeringen daarom een strategie hebben die hen beschermt tegen de effecten van politieke en maatschappelijke verdeeldheid op het verloop van een conflict.” De bevolking zal doorgaans de hoge kosten die gepaard gaan met een langdurig conflict niet blijvend steunen. Dat blijkt in beide gevallen. Regeringen kunnen dan niet de democratie opzijzetten of alle energie gebruiken voor het doordrukken van een blijvende interventie. Er zijn dan eigenlijk maar twee opties over: een beslissend gevecht organiseren of low profile operaties.

De term Low profile operaties is oude wijn in nieuwe zakken. In de jaren tachtig werden dergelijke operaties geschaard onder de term Low Intensity Conflict (LIC). LIC is bekend geworden door operaties in Nicaragua, El Salvador en op de Filipijnen tegen het linkse verzet. De kleinschalige inzet in El Salvador toonde volgens Claessen het succes van een dergelijke benadering aan: “De 55 Amerikaanse militairen in het land boden geen enkele bescherming tegen de rebellen. De junta had ook geen andere keuze dan in te gaan op de Amerikaanse eisen.” Ze zouden anders geen munitie en wapens meer krijgen en verliezen van het verzet. De huidige kleinschalige militaire operaties in Colombia en de inzet in de Filipijnen in het kader van Operation Enduring Freedom (OEF) worden door Claessen als positief vervolg op El Salvador genoemd. Het gaat bij die operaties om kleinschalige inzet van nog geen honderd specialistische militairen. Training, opleiding en advies  moeten leiden tot een leger dat afhankelijk is van steun en daarom medewerking zal verlenen aan de politieke doelstelling van het interveniërende land, zoals in El Salvador gebeurde.

---

Dit jaar deden Nederlandse special forces mee aan de operatie cq. oefening Flintlock in Noordwest Afrika. Flintlock is onderdeel van de Amerikaanse OEF-operatie. De Nederlandse deelname aan deze oefening werd blootgelegd door vijf studenten die deelnamen aan een cursus onderzoeksjournalistiek. Hun onderzoek leidde tot Kamervragen, diverse media putten uit hun onderzoek voor verdere publicatie. Het onderzoekswerk van de studenten weerspreekt de stelling uit de Militaire Spectator: ook kleine operaties kunnen onderzocht worden en een militaire actie 'politiek profileren'.

---

In het maartnummer van de Militaire Spectator staat: “(…), de besluitvormingsprocedure voor speciale operaties en de grote mate van geheimhouding biedt de regering een relatief eenvoudige mogelijkheid tot inzet van een grote missie met een robuust mandaat.” Dat schrijven Martijn van der Vorm (auteur van een boek over de commando's) met twee militairen die aan commando operaties in Afghanistan deelnamen. De informatie over inzet van commando's of special forces wordt in een besloten bijeenkomst aan de fractievoorzitters gegeven, vergelijkbaar met de Commissie Stiekem (de commissie die gaat over inlichtingendiensten). Dat kan ook pas achteraf zijn. Zo wordt de Tweede Kamer gedeeltelijk buitenspel gezet bij controle op Nederlands militair optreden. Dit beleid is vastgesteld door toenmalig minister van Defensie Frank de Grave, in een brief uit 2000. Ook in deze procedure weer die geheimzinnigheid en gebrekkige controle.

Ik word niet vrolijk van dergelijke creatieve oplossingen buiten de democratie om. Vooral omdat ze ook nog blijken te werken ook. Er is relatief weinig politieke en publieke aandacht voor de operaties van de commando's in Afghanistan, stellen schrijvers Van der Vorm et al. Maar anders dan deze schrijvers meen ik dat dit een slechte zaak is. Het militair apparaat is de gewapende tak van de Staat. Die Staat moet worden gecontroleerd door het Parlement en dat moet daarbij zoveel mogelijk geïnformeerd worden. Niet beperkt. Ook niet als het net even iets moeilijker ligt. Een Staat bestieren is geen spelletje voor het kabinet, sceptische parlementariërs en onderzoeksjournalisten, maar een serieuze kwestie voor volwassen mensen. Klinkt dit naïef? Dat zal wel. Maar als je gewoon in het openbaar je strategieën om buiten de spotlights te blijven kan opschrijven, mag ik dan een klein beetje argeloos zijn?

Low profile operaties zijn “gebaseerd op het feit dat een militaire deelname aan een conflict onbeperkt kan worden volgehouden indien de pers en het electoraat er geen interesse in hebben,” schrijft Claessen. Sceptische journalisten en onderzoekende parlementariërs zijn gewaarschuwd: je kan lezen hoe je bedonderd wordt. Militairen kunnen zo brutaal worden bij de gratie van dat niemand ze een voet dwars zet. Speciale troepen worden belangrijker in de Nederlandse krijgsmacht; ze vallen zelfs buiten de bezuinigingen. Misschien tijd om te kijken of ze ook meer in het openbaar gecontroleerd kunnen worden en niet een excuus vormen voor een gemakkelijk ontsnappingsroute weg van de parlementaire controle bij militaire inzet.

Martin Broek

Geschreven voor Konfrontatie

Marokko; Nederlandse wapens betaald met Saoedisch geld

De nieuwste Stockholm International Peace Research Institute (SIPRI) gegevens over de wapenexporten zijn belangrijk nieuws op maandag 19 maart. Vooral het gegeven dat er tussen 2010 en 2011 een groei is van 24 procent trekt de aandacht. Ook de Nederlandse wapenexporten komen in de berichten stroom voorbij. De Volkskrant schrijft: “De Nederlandse wapenexport groeide met 22 procent naar 538 miljoen dollar (408 miljoen euro).” Op de radio 1 vertelt Pieter Wezeman, onderzoeker bij het Zweedse instituut, dat het gaat om marineschepen, radartechnologie en afgestoten wapens van de Nederlandse overheid. 

Kommer Damen en Koningin Beatrix tijdens de doop
van een politieboot in Gorinchem. Bron

De snelle groei van de Nederlandse wapenexporten komt vooral door de toenemende verkoop van grote marineschepen naar landen in het Zuiden. In 1998 deed ik voor het schrijven van het boek Nederlandse wapenhandel in de jaren '90 onderzoek naar de export van marineschepen in de periode 1963-1998. Het ging toen in een periode van vijfendertig jaar om acht schepen (Nigeria (1), Indonesië (3), Griekenland (2) en Taiwan (2)). In 2001 werd de verlieslijdende werf De Schelde voor een halve euro overgenomen door scheepswerf Damen. Sinds die tijd, elf jaar geleden, zitten we al op vrijwel evenveel marine exporten (Indonesië (4) en Marokko (3)). Een nieuwe export naar Vietnam wordt verwacht. De overname heeft vruchten afgeworpen.

Die exportsuccessen heeft Damen niet zonder hulp bereikt. De overheid beloofde Damen in 2001 te helpen bij het zoeken naar klanten. Tevens kan het bedrijf gebruik maken van de exportkredietfaciliteit van de overheid, hetgeen de dure marineschepen ook binnen het bereik van minder kapitaalkrachtige klanten brengt. Volgens werfdirecteur Kommer Damen was ook de marine “aan alle kanten bereid medewerking aan export te verlenen.” Bij het schrijven van het boek Explosieve Materie voorzag ik al een toenamne van exporten naar dubieuze bestemmingen: “Een restrictief beleid is overigens nauwelijks te verwachten. Exporten van wapens voor marines liggen in Nederland niet problematisch, specifieke uitzonderingen daargelaten.” 

2e Damen fregat voor de Marokkaanse marine. Bron

De blogger Machmoed Van Kaas vindt de levering van marineschepen aan Marokko niet in de haak, omdat Marokko vergunningen afgeeft voor het vissen in de territoriale wateren van de Westelijke Sahara, terwijl het Europese Parlement het visserijverdrag met Marokko in 2011 weigerde te verlengen omdat de aanspraken van Marokko op deze wateren niet onomstreden zijn. De Europese Commissaris voor maritieme zaken en visserij Maria Damanaki stelt dat Marokko eerst op een overtuigende vragen moet beantwoorden op het gebied van duurzaamheid, economie en internationaal recht. Marokko plundert de visgronden van de Westelijke Sahara, dat zij in strijd met het internationaal recht bezet houdt. Die bezetting “staat al een jaartje of twintig op de agenda van de Veiligheids Raad,” aldus Van Kaas. Hij vraagt zich af: “Hoezo is er sprake van een spanningsgebiedencriterium?” Het spanningsgebiedencriterium verbiedt Nederlandse wapenexporten naar conflictregio's.

De Campagne tegen Wapenhandel schrijft dat de fregatten bedoeld zijn om met de NAVO samen te werken en de kustwateren te kunnen controleren op illegale migranten. De onderzoekers van deze organisatie stellen met klem dat de aankoop ten koste zal gaan van het overheidsbudget van het bepaald niet rijke Marokko. Volgens het onderzoeksinstituut SIPRI gaat het om een levering ter waarde van 510 miljoen euro. Geld kan maar een keer worden uitgegeven, de aankoop door de Marokkaanse overheid zal ten koste gaan van onderwijs en gezondheidszorg.

Bron

Of deze kritiek hout snijdt is niet helemaal duidelijk. Marokko zocht in 2008 al geld in Saoedi Arabië voor de militaire aankopen. Rabat komt daarmee wel steeds meer onder invloed van Ryahd te staan (een ontwikkeling die ook op andere gebieden zichtbaar is). Dat is niet veel nieuws onder de zon. Al eerder werden aankopen door Bangladesh van Nederlandse wapens betaald vanuit Saoedische fondsen. De invloed van de fundamentalistische vrienden van het Westen komt met de groeiende invloed in Marokko wel dichtbij.

In de zeventiende eeuw leverde Nederlandse wapenhandelaars kanonnen aan hun Spaanse tegenstanders. Nu laten we onze wapens betalen met geld van fundamentalisten van het ergste soort. Maar in de Gouden Eeuw was er nog geen gedragscode wapenexportbeleid. Nu wel. In die code wordt geschreven over regionale veiligheid en mensenrechten, en wordt de hoogte van de wapenuitgaven beoordeeld. Als de gedragscode nageleefd zou worden, dan zou Rabat het zonder onze wapens moeten stellen. Maar al te goed is buurmans gek.  “Landen in Noord-Afrika voerden drie maal zo veel wapens in als in de periode voor 2007, Marokko zelfs vier maal zo veel,” staat in het Volkskrant artikel. Zo'n klant laat je niet schieten.

 Blog geschreven voor Sargasso

Vrouwenrechten in Afghanistan

"Men are fundamental and women are secondary," schreef de Afghaanse president Hamid Karzai op zijn website. Daarmee versterkte hij de speculaties dat hij de conservatieve geestelijken steunt. De afgelopen jaren schreef ik elk jaar op 8 maart een Vrouwendagblog bij Broekstukken. Dit jaar niet. Afghanistan stond dit jaar wel weer op mijn lijstje. De start van het blog had ik al. Dat zou ik overnemen van Koen van Groese die voor nota bene de EO in Afghanistan was, en op zijn blog daarover schreef: 

"We zijn in Kunduz om een portret te maken van de eerste Afghaanse vrouwelijke politie-agent die bij de Nederlanders afstudeert: Najiba. Maar om dit te laten slagen dien je de hogeschool voor Afghaans stratego met een tien te hebben afgerond. Het is namelijk niet aan Najiba of ze komt. Maar aan een ingewikkeld gewoven Afghaans tapijt dat loopt van gouverneur tot generaal. En van hoofd van de politie tot hoofd van het huishouden, haar man. En als één iemand wordt gepasseerd, dan gaat het hele feest niet door."

Duidelijker kan je het niet krijgen dat de idealen achter de Nederlandse aanwezigheid in Afghanistan niet passen op de Afghaanse werkelijkheid. Na dit citaat van Van Groese zou ik net als eerdere jaren aangeven dat de positie van vrouwen in Afghanistan niet verbeterd is. Op de website van RAWA, de onafhankelijke Afghaanse organisatie voor vrouwenrechten, zou daar wel een onderbouwing voor te vinden zijn. De site wordt niet meer zo actief gevuld als voorheen, maar er staat een recent interview op met RAWA activiste Reena over de aanwezigheid van buitenlandse troepen en wat dat betekend voor de positie van Afghaanse vrouwen.

De interviewster vraagt: “Reena, een reden die vaak wordt gegeven voor het in Afghanistan blijven van de troepen (…) is dat het gaat om het redden van de vrouwen van Afghanistan. Wat is jouw reactie hierop?" 

Reena antwoordt: “Dit soort beweringen zijn helemaal onjuist. Vrouwenhaters kwamen aan de macht, mannen met hetzelfde geloof als de Taliban. Met hun manier van denken zijn zijn exacte kopieën van de Taliban. Ze verschillen alleen uiterlijk. Dit verbeterde volgens mij niet de positie van vrouwen. Op dit moment zijn er kleine verbeteringen in het leven van vrouwen die in de steden leven, maar als je naar de statistieken kijkt dan blijft Afghanistan het gevaarlijkste land voor vrouwen. Zelfverminking en het aantal zelfmoorden zijn extreem hoog – zo hoog zijn ze nog nooit eerder geweest. Huiselijk geweld is wijdverbreid. Vrouwen zijn arm. Ze hebben geen gezondheidszorg en het hoogste sterftecijfer ter wereld. 

Er zijn zoals ik zei enkele verbeteringen. Op sommige gebieden, voor een hand vol mensen, enkele vrouwen, zal het een beetje beter zijn geworden, maar het is zeer zeker slechter geworden voor vele anderen. Er is onveiligheid, er zijn bedreigingen. Ze zeggen altijd dat er zes miljoen meisjes op de scholen zitten die ze hebben geopend. Ze hebben het nooit over de hoeveelheid afvallers. Niemand kijkt naar de aanvallen, de bedreigingen van de Taliban naar de meisjes. Het gevolg is dat ze niet meer naar buiten durven te gaan. Niemand kijkt naar de kwaliteit van de scholen. Er zijn kleine verbeteringen. Die zijn wijd uitgemeten, en de paar positieve punten zijn belicht, maar in het algemeen zijn de zaken slechter gegaan.”

Dit citaat had ik op mijn Vrouwendagblog willen zetten, om een Afghaanse zelf feministe het woord te geven over de positie van vrouwen, in plaats van de voorlichters van de Westerse troepen. En dan zou ik weer overgaan naar mijn orde van de dag. De Nederlandse politiemissie wordt niet uitgebreid. Volgens Reena helpt die ook niet bij het verbeteren van de positie van vrouwen. Wat er wel nodig is om de positie van vrouwen te versterken en hoe we de Afghaanse vrouwen daarbij kunnen helpen, daarover gaat het nauwelijks. De "toekomst van de rechten voor Afghaanse vrouwen is onzekerder dan op enig moment de afgelopen tien jaar,” zegt de Afghaanse Mensenechten en Democratie Organisatie in een rapport dat ze afgelopen dinsdag publiceerden. "De meeste, voor vrouwen belangrijke, resultaten uit de afgelopen tien jaar worden waarschijnlijk teruggedraaid," De regering doet er niets aan dat te veranderen.

Maar eigenlijk heb ik dat in mijn vorige 8 maart blogs allemaal al opgeschreven. Wat ik toen schreef, is helaas nog steeds geldig of slechts mondjesmaat achterhaald. Wat ik nu schrijf is slechts een summiere aanvulling daarop. Daarom dit jaar maar geen Vrouwendagblog.

Mijn eerdere 8 maart blogs: 


2011:  * Afghanistan en de 100ste vrouwendag
2010:  * vrouwen en antimilitarisme
2009:  * vrouwendag gastblog (Wendela de Vries)
           * hoofdoekjes discussie en Arabisch feminisme
           * Van Creveld oorlogscultuur.html

Nederlands geld voor kernwapens

In het onlangs verschenen rapport 'Don't bank onthe bomb' wordt onder het kopje Nederland één Nederlandse producent van kernwapens genoemd: the European Aeronautic Defence and Space Company (EADS). EADS is de producent van het civiele Airbus passagiersvliegtuig, maar ook – via het bedrijf MBDA, waarin het één van de drie aandeelhouders is – van een nieuw type kernraketten. Daarnaast produceert en onderhoudt EADS de Franse kernraket M45. De EADS productie vindt grotendeels plaats in het buitenland, het hoofdkantoor van het bedrijf is om belastingtechnische redenen in Nederland gevestigd: internationaal opererende bedrijven krijgen in Nederland forse belastingvoordelen.

De grote betrokkenheid van Nederland bij kernwapenproductie blijkt vooral in de financiële sector. Nederland heeft grote banken. In de Fortune top-500 komen ING, Aegon en Rabobank voor. De drie behoren tot de grootste zesbedrijven van onsland. Het rapport 'Don't bank on …' vermeldt ING en Aegon. Aegon investeert via Transamerica en Kames Capital in Alliant Techsystems, Babcock International, BAE Systems, Boeing, Finmeccanica, Honeywell International, Rolls-Royce and de Serco Group. ING investeert in Boeing, EADS, Honeywell International en Safran. Al die bedrijven zijn betrokken bij kernwapenproductie. (Voor een korte beschrijving van de activiteiten van de bedrijven zie, pag 7 van 'Don't bank ...')

Een kleine tien jaar geleden begon de huidige golf van acties tegen de financiering van de defensie-industrie door Nederlandse financiële instellingen met het aankaarten van de ABN-AMRO investeringen in Insys, een bedrijf voor het onderhoudt van clusterbommen. De actie werd gestart door de Campagne tegen Wapenhandel en verbreide zich al snel via Kamervragen, acties, betrokkenheid van de PvdA en SP etc. naar een breed publiek. Kort daarop werd Netwerk Vlaanderen http://www.fairfin.be/ – tegenwoordig FairFin – in Nederland actief om de banken te bewegen niet te investeren in verkeerde wapens. De Campagne tegen Wapenhandel richtte inmiddels zijn pijlen op de Rabobank en ING die een levering van oorlogsschepen naar Indonesië financierden. (In 2011 financierde ING nog voor ruim vijftig miljoen euro de levering van reserve onderdelen voor deze schepen.) Een deal waaraan ABN-AMRO bewust niet deel wilde nemen nadat het informatie had ingewonnen bij een Nederlandse hoogleraar en Indonesiëdeskundige die de deal wegens de mensenrechten situatie afraadde. Niet investeren in wapens scoort goed bij het publiek en daarvan maken niet alleen de Triodos en ASN-bank gebruik.

Als het gaat om investeringen met Nederlands kapitaal moeten de pensioenfondsen niet vergeten worden. Dit zijn grote spelers op de internationale kapitaalmarkt. In 'Don't bank …' komt echter alleen het Unilever Pensioenfonds Progres voor als fonds dat de productie van nucleaire wapens financiert. Eén pensioenfonds is een flinke vooruitgang vergeleken met eerdere rapporten. In 1997 publiceerde de Campagne tegen Wapenhandel een overzicht van de investering vanpensioenfondsen in wapens en goederen waarmee de mensenrechten werden geschonden. In dat overzicht komen nog enige tientallen bedrijven en fondsen voor die in kernwapens investeren. De activiteiten van de Campagne tegen Wapenhandel en het Netwerk Vlaanderen werden gevolgd door acties van OxfamNovib en Pax Christi op dit vlak (doorgaans ondersteund door de Nederlandse onderzoeksorganisatie Profundo). Al die activiteiten haalden uitgebreid de media en pensioenfondsen en banken pasten hun investeringen aan. Het is bijna ongelofelijk hoeveel bedrijven er onder publieke druk inmiddels door financiers zijn afgestoten.

De Eerlijke Bankwijzer, gemaakt door een brede coalitie van maatschappelijke organisatie, geeft overzichtelijk weer op welke terreinen financiële instellingen slecht scoren. Ook hier komen we Aegon en ING (investeert in kernwapenproducenten als die minder dan de helft van de omzet uit wapens halen) weer tegen.

Uit 'Don't bank ...' zou je kunnen opmaken dat de strijd bijna gestreden is. Helaas. Deze week publiceerde de Campagne tegen Wapenhandel een overzicht vaninvesteringen door pensioenfondsen in kernwapenbedrijven. In die lijst staan tientallen Nederlandse pensioenfondsen. Gegevens komen van de pagina's van de fondsen zelf (maart 2012). Het gaat daarbij om bedrijven die kernwapens en onderdelen daarvoor produceren of onderhouden. Ze worden door CtW gegroepeerd per bedrijf. “Er zijn nog best veel fondsen die investeren in kernwapens. Ik heb volledig willen zijn,” zegt Mark Akkermans, de auteur van het Campagne tegen Wapenhandel-rapport. “In 'Don't bank …' is er voor gekozen investeringen kleiner dan een half procent van het totaal aan uitstaande aandelen en obligaties in de kernwapenbedrijven niet op te nemen. Dat vertekent het beeld,” zegt Akkermans. Kijk je naar de kleine en grote Nederlandse investeringen in de kernwapen-industrie dan is nog een lange weg te gaan. “Vier van de vijf grote pensioenfondsen investeren nog steeds in kernwapens, alleen PGGM niet.”


Geschreven voor Sargasso

Raketschildruzie tussen Rusland en Noorwegen raakt Nederland

De relaties tussen Noorwegen en Rusland zijn sinds 2010 steeds beter geworden. Op één punt dreigt het nu toch mis te gaan. De Russische generaal Nikolai Makarov, bevelhebber van de generale staf van de Russische krijgsmacht, waarschuwde Oslo op 16 februari dat een conflict dreigt als het nieuwe marineschepen gaat uitrusten met het het Amerikaanse radar- en volgsysteem Aegis, aldus Defense News.

Generaal Makarov verwelkomt zijn Amerikaanse collega Admiraal Mike Mullen in Moskou (26 juni 2009). Foto  onderofficier J. McNeeley, VS-marine.

Generaal Makarov verwelkomt zijn Amerikaanse collega Admiraal Mike Mullen in Moskou (26 juni 2009).
Foto  onderofficier J. McNeeley, VS-marine.

Eerder waarschuwde Rusland de VS al niet met dit systeem te opereren in de Noordelijke wateren bij Rusland en de Zwarte Zee. Als dat toch gebeurt zal Moskou tegenmaatregelen nemen. Voorlopig onthoudt Rusland zich van daadwerkelijke stappen, gezien de hoge kosten daarvan. Maar de dreiging van een nieuwe wapenwedloop wordt steeds zichtbaarder. Zo maakt een raketschild de wereld niet veiliger, maar zorgt juist voor meer sabelgekletter.

Noorwegen ziet de macht van de VS afnemen. Nieuwe machten in de wereld komen op en daarom kiest Oslo voor een tweesporen defensie-beleid. Dat betekent actief zijn in de NAVO, maar ook vanuit de positie als lid van de Noord-Atlantische Verdragsorganisatie goede relaties ontwikkelen met Rusland. Op de Leangkollen Security Conference die op 6 februari in Oslo plaatsvond, stelde de Noorse minister van Defensie, Espen Barth Eide, dat activiteiten die deze Noors-Russische samenwerking in gevaar kan brengen, vermeden moeten worden. Rusland probeerde een paar dagen later of op basis van deze uitspraak ook het Aegis-syteem voor de Noorse marine onder druk kon zetten. Dat zal vermoedelijk niet lukken, omdat dit de relaties met Washington in gevaar zullen brengen.

De band tussen Europa en de Verenigde Staten is juist een belangrijk aspect van het schild. Niet alleen op het gebied van militaire samenwerking in oefeningen en procedures, maar ook bij militair onderzoek, ontwikkeling en productie houdt het de Atlantische samenwerking in stand. Dat het eveneens de kloof tussen Oost en West in stand houdt, is daarbij juist mooi meegenomen. Daar komt nog bij dat het twijfelachtig is of het systeem werkt, maar al wel leidt tot een nieuwe wapenwedloop. Met bijbehorende winsten voor de wapenindustrie, en bijbehorende politieke spanningen en risico's. Het raketschild is immers een systeem om raketten van vijanden te onderscheppen. Die vijanden zullen daarom meer en betere raketten gaan maken. 

De Russische waarschuwing roept de vraag op of Moskou zijn dreigement verbreedt naar alle landen die radarsystemen uit het raketschild op hun schepen plaatsen. Als dat zo is, zou het voor Nederland gaan gelden. Nederland gaat immers zijn LCF-fregatten met raketschild technologie uitrusten. Ook als het gaat om operaties in de arctische gebieden nabij Rusland en de Zwarte Zee is het van belang om te weten hoe ver de Russische waarschuwing reikt. Ook Nederland opereert wel eens in Noordelijke wateren. Ons land speelt bovendien een vooraanstaande rol in het Europese raketschild, zoals ministerie van Defensie recent onderstreepte in een artikel over het raketschild. Er is in Nederland nauwelijks discussie over deze militaire uitbreiding gevoerd, terwijl we afstevenen op een nieuwe Koude Oorlog met Rusland.

Martin Broek

Geschreven voor Sargasso
Klik op het label 'raketschild' voor meer informatie van mijn hand over dit grote wapensysteem.

Pottenkijkers in Dubai

Bij hacken en het plaatsen van trojan horses om computers leeg te halen, denk je aan criminelen. Bij afluisteren denk je aan politie en inlichtingendiensten. Dat is een ouderwetse gedachte. De kennis van het hacken zit ook in de beveiligingsindustrie die zicht op digitale veiligheid, controle en opsporing. Ook zij houden zich bezig met apparatuur om af te luisteren. Deze dagen komen ze in Dubai samen op een conferentie. Het is een wonderlijke wereld.

Voor het eerst heb ik het gevoel de diepere betekenis van Allice in Wonderland echt te begrijpen. Dit overkomt me als ik lees over de vandaag begonnen bijeenkomst in het Mariott hotel van Dubai: de Intelligence Support Systems (ISS) Wereld Conferentie voor Lawful Interception, Criminal Investigation and Intelligence gathering.

Deze wereld aan de Perzische Golf kan je niet binnendringen met een hap van een koekje. Dit wonderland wordt afgeschermd van het publiek en is alleen voor specialistische bedrijven, overheden, spionnen, politie en militairen toegankelijk. Er zijn zelfs werkgroepen waarvoor een veiligheids clearance noodzakelijk is om er kennis van te mogen nemen. Op ISS staan bedrijven die technologie kunnen leveren die op maat gesneden is. Dat wil zeggen aangepast aan de locale omstandigheden en de wensen en mogelijkheden van de klant.

Wie beschermt de burger tegen Big Brother? Wie volgt deze ontwikkeling van de inzet van deze nieuwe producten? En vooral wie heeft de knowhow om dit goed te doen? Het controleren van deze handel is voor Nederland van belang, maar zeker voor de Arabische wereld waar deze bijeenkomst wordt gehouden. Hoewel er geen sprake was van Facebook revoluties in het Midden-Oosten (organisaties waren vaak al jaren bezig om zich te versterken), speelt de computer een belangrijke rol in netwerken. Net als ik hier achter mijn bureau kan men ook daar moeilijk zonder PC of laptop. Mobieltjes en internet worden gebruikt om mensen snel te informeren en op te trommelen. Om volksprotest te controleren is daarom juist het controleren van die middelen - of dat nu om het blokkeren, afluisteren, analyseren van contacten - van essentieel belang.

De Intelligence Support Systems (ISS) bijeenkomsten worden regelmatig gehouden in Azië, Europa, Amerika en het Midden-Oosten. Op de folder die het programma van de bijeenkomst in Dubai staat in het kort waar het over gaat:

• het infecteren van computers met spyware, 
• onderzoeken op het internet, 
• het volgen van sociale netwerken, 
• het onderscheppen van (beveiligde) mobieltjes, 
• het volgen van versleutelde berichten en 
• het analyseren van gevonden informatie. 

Telecom bedrijven, politie, inlichtingendiensten komen er samen om te leren en netwerken. De kennis kan goed gebruikt worden om hackers bij de digitale poorten van KPN tegen te houden of om terroristen te bestrijden. Maar daar komen we al wel op een hellend vlak. De demonstrant voor mensenrechten wordt niet zelden voor terrorist uitgemaakt, opgespoord, gevolgd en gevangen gezet. Het zijn juist de diensten die hier samenwerken die hen dan op de nek zitten. Zo worden autoritaire regimes in het zadel gehouden en strijd voor democratie en rechtvaardigheid aangepakt.

De Guardian schreef er al verschillende keren over de ISS-bijeenkomsten. Vorige week spitte de krant de wiki spyfiles door en maakte een lijst met organisaties die zo'n vergadering bezochten. De aanwezigen kwamen uit Jemen, Tunesië, Soedan, Saoedi-Arabië etc etc. Vrijwel ieder land was aanwezig. Ook Nederlandse overheidsdiensten kwamen regelmatig. De Guardian noemt:

Naam van organisatie zoals op ISS lijst	ISS Bijeenkomst
Rotterdam-Rijnmond Police	ISS World 2008 Dubai
Netherlands Radio Communications Agency	ISS World 2008 Prague
Netherlands National Police Service (KLPD)	ISS World 2008 Prague
Netherlands National Police Service (KLPD)	ISS World 2009 DC
Netherlands National Police Service (KLPD)	ISS World 2006 DC
Netherlands Ministry of the Interior	ISS World 2007 Dubai
Netherlands Ministry of the Interior	ISS World 2008 Dubai
Netherlands Ministry of the Interior	ISS World 2008 Prague
Netherlands Ministry of Justice	ISS World 2008 Dubai
Ministry of Economics and Technology	ISS World 2008 Prague
Ministry of Defence	ISS World 2008 Dubai
Ministry of Defence	ISS World 2008 Prague
The Guardian: Agencies ISS World state attended their surveillance trade show

Het zijn echter niet alleen Nederlandse overheidsdiensten die acte de presence gaven. In 2011 was ook een van de bekendere Nederlandse digitale beveligingsbedrijven Fox-IT aanwezig op de beurs, zo meldde Vrij Nederland vorig jaar(1). Robert Prins van Fox-IT laat weten dat ze daar een jaar geleden stonden “om nieuwe klanten voor onze producten te vinden.” Het was op het hoogtepunt van de Arabische lente. Dat was op de beurs te merken: “het bleef in het Marriott vrij rustig. Iedereen was natuurlijk bezig met de gebeurtenissen in eigen land,” zegt Prins tegen de journalisten van Vrij Nederland. Gevoel voor understatement en dramatiek kan Prins niet worden ontzegt. De mannen in de Arabische wereld hadden even wat anders te doen. Er was werk aan de winkel.
 
Live rellen
De organisatie van ISS-beurs deed tegen The Guardian niet moeilijk over de handel in de  repressieve producten. "The surveillance that we display in our conferences, and discuss how to use, is available to any country in the world," zei Jerry Lucas, de directeur van TeleStrategies, het bedrijf dat achter de ISS-beurzen zit. "Do some countries use this technology to suppress political statements? Yes, I would say that's probably fair to say. But who are the vendors to say that the technology is not being used for good as well as for what you would consider not so good?" Zo draait een belangrijke speler op de markt van deze producten zich onder zijn verantwoordelijkheden uit. Het wordt tijd dat de handel in dit soort producten beter geregeld wordt. Dat zou kunnen in het kader van de EU-dual use verordening.

Kogels en tanks zouden wel eens minder schade kunnen aanrichten dan de digitale wapens die worden ingezet tegen groepen die ongewapend strijden voor mensenrechten en sociale rechtvaardigheid.

Wordt vervolgd.

Noten:
1) Harry Lensink en Maurits Martijn, 'De geheimen van een supertapper; Profiel Ronald Prins,' Vrij Nederland 13 augustus 2011.
2) Betogingen en rellen in Bahrein, BN/DeStem, 14 februari 2012.


Zie ook: broekstukken.blogspot.com/ Versleutelen en tappen


Overig:

Vernon Silver, Spies Fail to Escape Spyware in Bazaar for Cyber Arms, 21 december 2011.

     

Versleutelen en tappen

Nederland exporteert grote hoeveelheden cryptografische apparatuur. (Dit is technologie bedoeld om berichten te versleutelen.) Een deel daarvan valt als dual-use producten onder de wetgeving rond strategische goederen en dat vereist voor uitvoer buiten Europa een exportvergunning. In de eerste helft van 2011 ging het om vergunningen ter waarde van het enorme bedrag van 1.670 miljoen euro (zie tabel hieronder). De Nederlandse wapenexporten van gemiddeld een miljard per jaar lijken daarbij schril af te steken. 


Het probleem bij de export van strategische goederen zit hem vanzelfsprekend niet in de financiële omvang ervan, maar om de impact die de producten hebben op mensen, vrede en veiligheid. De financiële omvang blijkt bovendien kleiner dan gedacht. Er zijn twee enorme en evengrote vergunningen van 698 miljoen euro. Van het ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie (EL&I) hoor ik dat van deze twee vergunningen de eerste voor exporten binnen het bedrijf (kan ook internationaal zijn) zelf is en de tweede voor de export naar klanten buiten Europa. De cijfers zijn dus niet zonder meer op te tellen. Maar ook als ik één van die twee wegstreep dan gaat het nog steeds om een miljard aan vergunningen.

Voor een groot deel gaat het om onbekende afnemers en producten met onbekende herkomst. Bij een aantal leveringen staat bovendien vagelijk vermeld: 'wereld m.u.v. gevoelige landen'. Er zijn ook orders waarbij wel een eindbestemming wordt genoemd: Irak, Libië, Mauretanië en Rusland.(1) Helpt Nederland Putin om zijn berichten te versleutelen? Kon Gadaffi op grond van Nederlandse apparatuur de wereld voor de gek houden? Het ministerie laat me weten dat de leveringen niet naar de overheden van die landen gaan, maar naar de VS/NAVO in Irak, een oliebedrijf in Libië, het bevolkingsregister in Mauretanië en een bekende Amerikaanse IT-onderneming in Rusland.(2) Juist het onderscheppen van de informatie wordt daarmee voorkomen.

Begin jaren negentig publiceerde actiegroep Onkruit de documenten die tijdens een actie bij Philips USFA werden buitgemaakt.(3) Philips verkocht begin jaren negentig een groot deel van zijn militaire activiteiten aan het Franse concern Thales (destijds nog Thomson-CSF geheten), maar het cryptografische deel moest vanwege de gevoeligheid ervan buiten de overname blijven en werd een onderdeel van USFA. De Onkruit uitgave besteedt veel aandacht aan de crypto apparatuur. Zo wordt de spannende jongensboekengeschiedenis van het ontsleutelen beschreven. Ook wordt een uitgebreide lijst met exporten naar landen zoals bijvoorbeeld Egypte en Saoedi Arabië opgenomen. Maar waarom die exporten problematisch waren en de diefstal rechtvaardigden staat er niet in. De antimilitaristen veronderstelden dat blijkbaar bekend. Kort daarop ging het bergafwaarts met het bedrijf – inmiddels Philips Crypto genaamd – en in 2003 werd een deel van de activiteiten van het gevoelige bedrijf overgenomen door de firma Fox-IT in Delft.

Inmiddels zijn programma's om informatie te versleutelen voor iedereen toegankelijk. Grote delen van het bedrijfsleven, mensen- en burgerrechten activisten hebben gepleit voor ongehinderde toegang ertoe. Voor een belangrijk deel is dat pleit gewonnen na een hevig debat tussen de overheden die hun burgers willen controleren en voorstanders van privacy.(4) Burgers en consumenten eisen van overheden en bedrijven veilige opslag en communicatie. Niet het versleutelen, maar juist het ontkrachten ervan (5) is steeds meer het probleem geworden. 

Bedrijven, particulieren en overheden doen er van alles aan om hun informatie af te grendelen. Aan de andere kant zijn mensen bezig regelgeving zo in te richten dat er toch toegang is als dat nodig blijkt te zijn en worden achterdeurtjes in crypto apparatuur ingebouwd om toch toegang tot die informatie te hebben.Dat gebeurd internationaal, maar zeker ook in Nederland: “De Nederlandse politie tapt op een doorsnee dag ongeveer net zoveel telefoongesprekken af als de Amerikaanse politie in een heel jaar,” schreef HP de Tijd in 2009 op grond  van de Tapstatieken 2008(6) die minister Hirsch Ballin in 2009 naar de Kamer stuurde. Mobiele telefoons, email en internetverkeer het is allemaal minder privé dan de gemiddelde burger aanneemt. Het zijn niet alleen politie en inlichtingen en veiligheidsdiensten die zich hiermee bezig houden. Er is een groeiend aantal gespecialiseerde ondernemingen die toepassingen maakt om het internet gericht af te schuimen, voor het tappen van telefoon en email verkeer (in vakliteratuur Lawful Interception (LI) genoemd), analyse van getapte informatie e.d.

In Nederland worden de volgende bedrijven genoemd als het gaat om technieken om email verkeer en internet activiteiten te volgen en analyseren. DigiVox B.V. uit Rotterdam houdt zich bezig met het onderscheppen van van internet en telefoon verkeer. Ook Fox-IT en GROUP2000 laten weten onder meer de verzamelde informatie stevig te kunnen analyseren. Pine Digital Security  houdt het internet in de gaten, tapt digitaal verkeer af en is gevestigd in Den Haag. Netscout is een Amerikaans bedrijf dat een deel van de Fox-IT boedel overnam. Wettelijk zijn de activiteiten prima in orde en veelal wordt met de overheid samengewerkt. Ronald Prins van Fox-IT is zelfs een geziene gast bij de Nederlandse inlichtingendiensten, politie en pers.(7)

De bedrijven leveren hun technologie om bedrijfsvoering veiliger te maken, maar ook om criminaliteit en terrorisme te bestrijden. Onmiddellijk duikt dan de vraag op waar terrorisme overgaat in legitiem protest. Machthebbers zijn snel geneigd tegenstand weg te zetten als criminaliteit of terrorisme. In 2011 werd steeds duidelijker hoe belangrijk dit soort bedrijven zijn voor overheden om hun bevolking te controleren. Als dat gebeurd dan worden die middelen niet meer ingezet om de rechtsorde te handhaven, maar juist om hem te verkrachten. Dat gevaar is niet denkbeeldig. Fox-IT heeft bijvoorbeeld een inlichtingendienst in het Midden-Oosten in zijn klantenbestand zitten en eerder zei Prins dat hij Egypte zag als net land “waar je ook lekker op vakantie kon.”(8)

In de Tweede Kamer werden door El Fassed van GroenLinks gedetailleerde vragen gesteld over de bedrijven.(9) De bedrijven geven zelf antwoord: “Fox-IT is niet langer actief op het gebied van Lawful Intercenption. Alle activiteiten op dit gebied zijn overgenomen door het Amerikaanse bedrijf Netscout.” Toch doet Fox-IT nog steeds digitale recherche, analyseert getapt internetverkeer en pleit met enige regelmaat voor regels die hacken, ook over de grens, mogelijk moeten maken. Het zijn ideale diensten voor een dictator of repressief regime. Group2000 en Digivox doen meer moeite om zichzelf te verdedigen. Group2000 stelt dat het zich wel aan de regels houdt, maar bedrijven uit onder andere Duitsland, Frankrijk en Italië niet.(10) Ze willen een Europees level-playing-field. Digivox informeert zorgvuldig voordat ze tot levering over gaat. De bedrijven beloofden de Minister “zorgvuldig te kijken naar het eindgebruik van hun technologie in derde landen, voordat wordt overgegaan tot leveren.”(11)

Het gaat hier om hoogwaardige technologie en kennis die veelal is ontworpen om mensen te controleren, af te tappen, volgen, analyseren en eventueel internet activiteiten te blokkeren. Dit lijkt bij uitstek dual-use technologie. Dat standpunt deelt ook Bleker. Hij wil niet alleen bouwen op zelfrestrictie, maar ook “een kader hebben om besluiten te nemen over de export van producten.” Ze moeten worden opgenomen onder artikel 4 van de dual-use lijst, zo stelt de bewindsman. E.e.a. "[zal] naar verwachting begin 2012 door de Commissie worden opgenomen in een voorstel tot aanpassing van de dual-use verordening," zo laat hij weten.(12) Het lijkt een vruchtbaarder aanpak dan het uitsluitend aanhobbelen achter zelf regulatie, zoals Neelie Smit Kroes onlangs bepleitte tijdens een bijeenkomst in Den Haag.(13)
Nu is het nog de vraag of Bleker in staat zal zijn dit er bij zijn Europese collega's door te krijgen en de technologie onder te brengen in de bijlage bij de dual-use verordening. Coppens van Group2000 noemt niet voor niets een aantal Europese landen waar bedrijven zich niet aan codes houden. Vervolgens moet hij de middelen vrijmaken om de controle handen en voeten te geven. Anders blijft het een papieren maatregel. Onafhankelijke deskundigheid op dit vlak is duur en schaars. Net als bij 'gewone' wapenhandel is het tevens van belang dat er mensen uit de samenleving zijn die dit kunnen volgen en aan de bel weten te trekken als het mis gaat. Overheden zijn zelf niet altijd het meest actief als het er om gaat dubieuze exporten te stoppen. Een iets duidelijker rapportage dan bij de crypto exporten is dan wel wenselijk. Tenslotte zou er een overzicht moeten zijn van apparatuur die in aanmerking komt voor controle in het kader van de dit jaar in werking getreden Wet Strategische Diensten. Met het oog op voorstellen op Europees niveau - dit voorjaar - waarover Bleker sprak is dit zeer urgent (en ook dat vereist veel specialistische kennis).

Tenslotte is er technologie die niet voor tweeërlei gebruik is, maar alleen gericht op repressie.(14) De politieke onrust in de Arabische wereld zorgde voor een opleving van de handel. “These [products] are specifically designed to give the government greater ability to “crackdown on protests.”(15) Deze specifieke technologie moet worden gezien als modern 'wapen'(16) voor onderdrukking en opgenomen worden in de militaire lijst.(17)

Martin Broek
Geschreven voor Konfrontatie (daar een sterk ingekorte versie)

---

apparatuur en software voor informatiebeveiliging (5A002)

Datum Afgifte		SG-Post	Opgegeven gebruik	Datum aanvraag	Land van bestemming	Land van oorsprong	Waarde(€)
04-03-11		5A002a1	Informatiebeveiliging	22-10-10	Diverse landen	Onbekend	500.000
28-04-11		5A002a1	Informatiebeveiliging	22-10-10	Diverse landen	Onbekend	500.000
28-01-11		5A002a1	Informatiebeveiliging	22-10-10	Diverse landen	Onbekend	500.000
25-05-11		5A002a1	Informatiebeveiliging	22-10-10	Diverse landen	Onbekend	500.000
29-04-11		5A002a7	Informatiebeveiliging	19-01-11	Diverse landen	Nederland	500.000
29-04-11		5A002a1	>Informatiebeveiliging	09-05-11	Diverse landen	Frankrijk	698.000.000
26-04-11		5A002a1	Informatiebeveiliging	09-05-11	Diverse landen	Frankrijk	698.000.000
26-04-11		5A002a1	Reparatie	16-02-11	Irak	Onbekend	159.141
06-06-11		5A002	Informatiebeveiliging	29-04-11	Mauretanië	VS	76.000
27-06-11		5A002a1	Informatiebeveiliging	06-04-11	Pakistan	Onbekend	48.000
31-03-11		5A002a1	Informatiebeveiliging	12-04-11	Rusland	Nederland	1.000.000
14-04-11		5A002	Informatiebeveiliging	25-01-11	Diverse landen	VS	3.000.000
24-05-11		5A002	Informatiebeveiliging	02-12-10	Diverse landen	VS	3.000.000
11-02-11		5A002	Informatiebeveiliging	19-01-11	Libië	Onbekend	76.595
30-03-11		5A002	Informatiebeveiliging	30-03-11	Wereld muv gevoelige landen	Onbekend	38.580.640
30-03-11		5A002	Informatiebeveiliging	07-03-11	Wereld muv gevoelige landen	Onbekend	185.047.500
11-02-11		5A002	Informatiebeveiliging	04-03-11	Wereld muv gevoelige landen	Onbekend	40.000.000
02-03-11		5D002c2	Informatiebeveiliging	25-03-11	Diverse landen	Onbekend	25.000
Omschrijving dual use goederen volgens genoemde code
5A002	Hoofdcategorie, verder niet gespecificeerd. “Informatiebeveiligings”-systemen en –apparatuur, en onderdelen daarvoor, als hier volledig beschreven.
5A002a1	Systemen, apparatuur, voor specifieke toepassingen bestemde "samenstellingen", modulen of geïntegreerde schakelingen ten behoeve van "informatiebeveiliging", als hieronder, en andere speciaal daarvoor ontworpen onderdelen. Deze zijn ontworpen of aangepast voor het hanteren van "cryptografie" met gebruikmaking van digitale technieken ter uitvoering van cryptografische functies, met uitzondering van authentificatie en digitale handtekening, met behulp van … hier volledig beschreven.
5A002a7	niet-cryptografische beveiligingssystemen en –voorzieningen voor informatie- en communicatietechnologie (ICT), met een beveiligingsniveau hoger dan of geliljkwaardig aan klasse EAL-6 (evaluation assurance level) van de Common Criteria; hier volledig beschreven.
5D002c2	"programmatuur" voor het certificeren van "programmatuur" bedoeld in 5D002.c.1. (dat is: "programmatuur" die de kenmerken heeft of de functies uitoefent of simuleert van de apparatuur bedoeld in 5A002). hier volledig beschreven.

Noten:
1) Het gaat hier alleen om de definitieve orders. De bestemmingslanden voor tijdelijke orders zijn zijn veel omvangrijker: China, Israël, Jordanië, Libanon, Saoedi-Arabië, Thailand, Turkije en VAE. Bij de definitieve orders hoort ook Pakistan, maar daarvoor had ik geen gebruiker gevraagd.
2) Het blijft vreemd dat dit niet gelijk in de overzichten wordt vermeld. Het maakt juist bij dual-use exporten veel uit wie de afnemer is.
3) Dossier: Philips Usfa/Crypto; Wapenfabrikant Philips in moeilijkheden ( Amsterdam: Onkruit/AMU, 1992).
4) Cryptografie, Bits of Freedom (http://www.bof.nl/cryptografie.html); en 'Reguleren sterke cryptografie? Niet doen!, ' Maurice Wessling & Leon Kuunders, 13 december 2001 (http://leon.kuunders.info/regulerencrypto.html).
5) Zie voor een overzichtelijke beschrijving van de middelen daarvoor de Epiloog van aftappen versus privacy (Amsterdam: buro Jansen en Janssen, 2000) (http://www.burojansen.nl/crypto/)
6) Bart de Koning, 'Nederland tapt lekker door,' HP de Tijd 3 september 2009 (http://www.hpdetijd.nl/2009-09-03/nederland-tapt-lekker-door) Of er latere versies van de tapstieken aan de Kamer zijn gestuurd is mij onbekend. Het zou niet verkeerd zijn als daar weer naar gevraagd zou worden.
7) Harry Lensink en Maurits Martijn, 'De geheimen van een supertapper; Profiel Ronald Prins,' Vrij Nederland 13 augustus 2011.
8) Harry Lensink en Maurits, 'Schieten met hagel; Internet,' Vrij Nederland 10 december 2011; en  Vrij Nederland 13 augustus 2011 (zie noot 7).
9) Minister EL&I Henk Bleker, 'Beantwoording vragen [El Fassed (GL)] over de export van internetfilters en aftaptechnologie,' 16 januari 2012. Fox-IT staat wel uitgebreid stil bij de kwestie op het internet: Reactie op publicatie Spyfiles (http://wikileaks.org/the-spyfiles.html), 02-12-2011 (https://www.fox-it.com/nl/nieuws-en-events/nieuws/laatste-nieuws/nieuwsartikel/reactie-op-publicatie-spyfiles/203)
10) Richard Coppens stelt: 'Het is mooi als die internationale afspraken er komen. Maar dan moeten bedrijven die de wet overtreden, zoals nu bijvoorbeeld in Duitsland, Frankrijk en Italië, wel in het strafbankje worden gezet.' Vrij Nederland 10 december 2011 (zie noot 8).
11) Minister EL&I Henk Bleker, 'Beantwoording vragen [Pechtold en Verhoeven (D66)] over het gebruik van Europese technologie bij mensenrechtenschendingen.'
12)  idem 11
13) In dit kader wordt veel naar het Global Network Innitiative http://www.globalnetworkinitiative.org/principles/index.php gewezen. Craig Blaha, 'Clinton, EU, Urge Protection of Internet Freedom,' Technorati 9 december 2011. http://technorati.com/technology/article/clinton-eu-urge-protection-of-internet/
14) Ben Wagner, 'Exporting Censorship and Surveillance Technology,' Humanist Institute for Co-operation with Developing Countries (Hivos), januari 2012.
15) Elgin and Silver 2011, op cit: Ben Wagner, Hivos januari 2012.
16) Ook bekende miligtaire bedrijven als Thales en BAE Systems begeven zich op deze markt.
17) Zie voor zowel de militaire als dual-use lijst de pagina Exportcontrole strategische goederen van het Ministerie van EL&I. http://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/exportcontrole-strategische-goederen